„Brunatne koszule” to potoczne określenie Oddziałów Szturmowych NSDAP, czyli Sturmabteilung (SA). Była to paramilitarna bojówka partii nazistowskiej, która zastraszała przeciwników politycznych, zakłócała ich zebrania i pomagała Hitlerowi zdobyć władzę. Nazwa pochodziła od koloru mundurów, których geneza wiązała się z niemieckim kolonializmem w Afryce.
Skąd wzięły się brunatne mundury?
SA zaczęła formować się po I wojnie światowej jako zaplecze uliczne NSDAP. Charakterystyczne koszule nie zostały jednak zaprojektowane pierwotnie dla nazistowskich bojówek. Ich historia prowadzi do niemieckich kolonii w Afryce i formacji Schutztruppe, czyli oddziałów ochronnych podporządkowanych administracji kolonialnej.
Po wojnie pozostały zapasy mundurów przeznaczonych dla niemieckich jednostek kolonialnych. Ernst Röhm i Adolf Hitler mieli uzyskać część z nich dzięki kontaktom z weteranami niemieckich wojen kolonialnych. Koszule wykonane w ziemistym, brązowawym kolorze były praktyczne w warunkach afrykańskich. Po wykorzystaniu ich przez SA stały się rozpoznawalnym znakiem ruchu nazistowskiego, a od koloru ubrania powstało określenie „brunatne koszule”.
Nie oznacza to, że SA była bezpośrednią kontynuacją Schutztruppe. Były to różne formacje działające w innych miejscach i okresach. Istniało jednak symboliczne podobieństwo. Mundur używany wcześniej przez aparat kolonialnej przemocy stał się strojem organizacji, która przenosiła brutalne metody walki politycznej na ulice niemieckich miast. W szerszym kontekście kolonialne pojęcia hierarchii rasowej, przemocy i zdobywania „przestrzeni życiowej” współtworzyły język, który później wykorzystywał nazizm.
Przykładem skrajnej przemocy niemieckiego kolonializmu było ludobójstwo Herero i Nama w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej. W latach 1904–1908 oddziały dowodzone przez generała Lothara von Trothę prowadziły działania, które doprowadziły do śmierci dziesiątek tysięcy ludzi. Nie należy utożsamiać tych zbrodni z działalnością SA, ale ich historia pokazuje, że rasistowska przemoc i kolonialne uzasadnienia istniały w niemieckiej polityce jeszcze przed powstaniem nazistowskiego państwa.
Jaka była rola SA?
Oddziały Szturmowe pełniły funkcję ulicznego i paramilitarnego zaplecza NSDAP. Ich zadaniem nie było wyłącznie zabezpieczanie partyjnych wydarzeń. SA miała zdobywać dla nazistów kontrolę nad przestrzenią publiczną, wywoływać strach i uniemożliwiać przeciwnikom swobodne prowadzenie działalności politycznej.
Najważniejsze zadania brunatnych koszul obejmowały:
- Zastraszanie przeciwników – członkowie SA atakowali przede wszystkim komunistów, socjaldemokratów i osoby sprzeciwiające się NSDAP.
- Ochronę wieców NSDAP – pilnowali zgromadzeń partyjnych i usuwali osoby próbujące je zakłócać.
- Uliczne walki – organizowali bójki i starcia z bojówkami innych ugrupowań, zwłaszcza komunistycznych.
- Budowanie atmosfery zagrożenia – ich obecność miała pokazywać, że naziści są gotowi użyć przemocy wobec przeciwników.
Działalność SA pomagała NSDAP przedstawiać Niemcy jako kraj pogrążony w chaosie, w którym potrzebna jest silna władza. Przemoc uliczna nie była więc przypadkowym skutkiem działalności bojówek. Wspierała strategię polityczną Hitlera, ponieważ osłabiała przeciwników, mobilizowała zwolenników i wzmacniała przekaz o konieczności likwidacji demokracji parlamentarnej.
Co stało się z SA?
Po przejęciu władzy przez Hitlera SA liczyła znacznie więcej członków niż wcześniej, ale jej rosnące ambicje stały się dla przywództwa nazistowskiego problemem. Ernst Röhm i część dowódców oczekiwali większej roli dla organizacji, podczas gdy Hitler potrzebował poparcia armii i bardziej kontrolowanych struktur.
Podczas Nocy długich noży w czerwcu i lipcu 1934 roku Hitler nakazał rozprawę z kierownictwem SA. Röhm został zamordowany, a wpływy organizacji gwałtownie ograniczono. Jej miejsce jako najważniejszego instrumentu terroru państwa zajęło SS. SA nie zniknęła całkowicie, lecz utraciła znaczenie, które miała w okresie dochodzenia NSDAP do władzy.
„Brunatne koszule” oznaczają więc nie całą nazistowską machinę, lecz konkretnie SA – paramilitarną organizację, która poprzez przemoc uliczną pomogła Hitlerowi zniszczyć polityczną konkurencję. Kolor jej mundurów miał przy tym kolonialne pochodzenie, co łączy historię niemieckiej przemocy w Afryce z późniejszą brutalizacją życia politycznego w Europie.